Szybka odpowiedź: jak kupić bilet w biletomacie tramwajowym w 5 krokach
Po wejściu do tramwaju Zarządu Transportu Metropolitalnego (ZTM) w Katowicach masz zwykle kilkadziesiąt sekund, zanim pojazd ruszy. Katowice, jako główne miasto Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM), są obsługiwane przez sieć tramwajową i autobusową ZTM obejmującą kilkadziesiąt miast i gmin regionu. Bilet kupiony w biletomacie pokładowym jest aktywowany w chwili zakupu - ale szczegółowe zasady jego ważności, ceny i uprawnienia do ulg zawsze weryfikuj w aktualnej taryfie ZTM, bo zmieniają się i żaden przewodnik nie zastąpi oficjalnego źródła.
Pięć kroków, które wystarczą
Sekwencja jest zawsze ta sama, niezależnie od linii i kierunku jazdy:
- Wejdź do tramwaju i natychmiast podejdź do biletomatu pokładowego - nie odkładaj zakupu na kolejne przystanki. Kontrola może wsiąść na dowolnym przystanku.
- Wybierz język interfejsu - zwykle dostępny jest co najmniej polski i angielski. Turyści zagraniczni docenią angielski tryb przy Dworcu Katowice czy Spodku.
- Wybierz taryfę i rodzaj biletu - normalny lub ulgowy, jednorazowy lub czasowy, ewentualnie z szerszym zasięgiem przy przejeździe poza centrum Katowic.
- Zatwierdź wybór i zapłać - metodą dostępną na konkretnym urządzeniu; sprawdź piktogramy przy terminalu, zanim przyłożysz kartę lub telefon.
- Sprawdź potwierdzenie przed odejściem od automatu - godzina aktywacji, typ biletu i czas ważności to minimum, które powinieneś zobaczyć na ekranie lub wydruku.
Kiedy kupować bilet: przed wejściem czy od razu po wejściu?
Najlepiej kupić bilet przed wejściem do tramwaju - w aplikacji, kiosku lub biletomacie stacjonarnym. Jeśli wsiadasz bez biletu, podejdź do biletomatu pokładowego natychmiast. Z praktyki turystycznej: przy wydarzeniach w Strefie Kultury - praktycznym przewodniku po tym rejonie Katowic - tramwaje bywają tak zatłoczone, że dotarcie do automatu zajmuje dłuższą chwilę. Miej wcześniej gotową kartę zbliżeniową lub skonfigurowaną aplikację, żeby nie tracić czasu przy urządzeniu podczas jazdy.
Gdzie znajduje się biletomat w tramwaju i jak go rozpoznać?
Biletomaty pokładowe ZTM to urządzenia z ekranem dotykowym, terminalem płatniczym i miejscem wydruku biletu lub wyświetlaczem potwierdzenia elektronicznego. Tramwaje Śląskie S.A. - operator taboru tramwajowego w aglomeracji - eksploatują zarówno starsze wagony, jak i nowoczesne, niskopodłogowe tramwaje, co oznacza, że rozmieszczenie biletomatu nie jest identyczne w każdym pojeździe. Na pełny opis komunikacji miejskiej w Katowicach dla turystów warto zerknąć przed planowaniem dłuższego pobytu.
Jak rozpoznać biletomat pokładowy ZTM?
Biletomat pokładowy wyróżnia kilka cech wizualnych - zwróć uwagę na wszystkie cztery jednocześnie, żeby nie pomylić go z ekranem informacyjnym lub rozkładem jazdy:
- Ekran dotykowy z menu biletowym - podświetlony, z opcjami języka lub kategorii biletu; nie tylko wyświetla informacje, ale reaguje na dotyk.
- Terminal płatniczy - po boku lub na froncie urządzenia; piktogramy Visa, Mastercard, NFC lub inne oznaczenia wskazują obsługiwane metody.
- Szuflada wydruku lub komunikat elektroniczny - po zakupie automat drukuje bilet albo wyświetla potwierdzenie z godziną ważności.
- Numer automatu na obudowie - zapamiętaj go lub zrób zdjęcie na wypadek awarii; przyda się przy zgłoszeniu do biura obsługi ZTM.
- Piktogram biletu lub napis „Bilet / Ticket" - widoczny na obudowie lub na pierwszym ekranie urządzenia.
W którym miejscu tramwaju jest biletomat?
Biletomaty pokładowe umieszczane są najczęściej przy środkowych lub tylnych drzwiach; rzadziej przy przednich. W tramwajach dwuczłonowych mogą znajdować się dwa urządzenia - po jednym w każdym członie. Jeśli wsiadasz z wózkiem, dużym bagażem lub masz przy sobie dzieci, sprawdź jeszcze na przystanku, czy widzisz ekran biletomatu przez szybę - przy zatłoczonym wagonie podejście do automatu po ruszeniu jest znacznie trudniejsze.
Jakie bilety ZTM można kupić w biletomacie tramwajowym?
Bilety dostępne w biletomacie pokładowym obejmują zazwyczaj warianty jednorazowe i czasowe, w taryfie normalnej i ulgowej, a zależnie od konfiguracji urządzenia - również bilety strefowe lub sieciowe dla przejazdów poza centrum Katowic w ramach GZM. Konkretne nazwy kategorii, czasy ważności i ceny musisz sprawdzić w oficjalnej taryfie ZTM - jest ona dokumentem nadrzędnym wobec każdego artykułu i może ulec zmianie.
Bilet normalny, ulgowy i czasowy - jak wybrać odpowiedni wariant?
Wybór sprowadza się do trzech pytań: Ile czasu zajmie mi przejazd, uwzględniając możliwe opóźnienia?, Czy mam prawo do ulgi i dokument to potwierdzający? oraz Czy zostanę w granicach jednego obszaru taryfowego? Bilet normalny kupuje każdy pasażer bez wyjątku; bilet ulgowy wymaga dokumentu uprawniającego przy sobie podczas kontroli.
- Bilet jednorazowy normalny - dla pełnoletnich pasażerów bez uprawnień ulgowych; najczęstszy wybór turysty zwiedzającego centrum Katowic.
- Bilet jednorazowy ulgowy - dla osób z udokumentowanym uprawnieniem (studenci, uczniowie, seniorzy i inne grupy według taryfy ZTM); trzymaj dokument przy sobie.
- Bilet czasowy - ważny przez określoną liczbę minut od aktywacji; przydatny przy przesiadkach lub trasie Rynek → Strefa Kultury → Muzeum Śląskie.
- Bilet sieciowy lub metropolitalny - gdy planujesz przejazd poza centrum Katowic, na przykład do Chorzowa, Bytomia lub Siemianowic Śląskich; sprawdź zasięg w taryfie GZM.
- Bilet grupowy lub rodzinny - jeśli biletomat oferuje tę opcję, może być korzystniejszy dla rodziny z dziećmi; szczegóły w taryfie ZTM.
Kiedy potrzebny jest bilet na więcej niż jedno miasto GZM?
Trasa z centrum Katowic do Nikiszowca przebiega w granicach administracyjnych miasta, więc zwykle wystarczy bilet miejski. Jednak przejazdy tramwajem do Chorzowa, Bytomia czy Siemianowic Śląskich mogą wymagać biletu o szerszym zasięgu lub dłuższym czasie ważności. Przed wyjazdem sprawdź w planerze ZTM, ile przystanków i minut zajmie trasa - na tej podstawie dobierz wariant, nie strzelaj w ciemno.
Zakup biletu krok po kroku - ekran po ekranie
Zakup w biletomacie tramwajowym ZTM trwa zazwyczaj 30-60 sekund, jeśli wiesz, czego szukać na ekranie. Konkretny wygląd interfejsu może różnić się zależnie od generacji biletomatu - ale logika przepływu jest zawsze ta sama: język → taryfa → typ biletu → liczba sztuk → podsumowanie → płatność → potwierdzenie.
Wybierz język, taryfę i typ biletu
Na pierwszym ekranie większość biletomatów ZTM oferuje wybór języka, następnie taryfę i typ biletu. Każdy z tych kroków wymaga jednego dotknięcia - nie kilku:
- Wybierz język - polski dla Polaków, angielski dla zagranicznych gości przy Dworcu Katowice lub NOSPR.
- Wybierz taryfę - normalną lub ulgową. Nie wybieraj ulgi, jeśli nie masz przy sobie dokumentu potwierdzającego uprawnienie.
- Wybierz typ biletu - jednorazowy lub czasowy; przy przesiadkach zawsze wybieraj bilet z czasem ważności pokrywającym całą trasę plus kilka minut buforu.
- Wybierz liczbę biletów - zazwyczaj możesz kupić od 1 do kilku sztuk w jednej transakcji.
- Sprawdź podsumowanie - przed płatnością upewnij się, że wybrałeś właściwy typ i cenę (ceny weryfikuj w aktualnej taryfie ZTM).
Jak zapłacić i odebrać potwierdzenie zakupu?
Metody płatności zależą od konkretnego biletomatu - sprawdź piktogramy przy terminalu przed każdą transakcją, a nie po jej rozpoczęciu:
- Karta zbliżeniowa (NFC) - przyłóż kartę do czytnika dopiero po zatwierdzeniu biletu na ekranie; wcześniejsze przyłożenie może anulować transakcję.
- Płatność telefonem - jeśli terminal wyświetla piktogram NFC lub BLIK, możliwa płatność telefonem; odblokuj ekran i uruchom aplikację płatniczą z wyprzedzeniem.
- Gotówka - część biletomatów przyjmuje monety lub banknoty, inne wyłącznie karty; weryfikuj na miejscu na podstawie wlotu na gotówkę.
- Po transakcji - sprawdź typ biletu, godzinę aktywacji i czas ważności; zachowaj wydruk lub zrzut ekranu, jeśli bilet jest elektroniczny.
„Pasażer jest zobowiązany do posiadania ważnego biletu od momentu wejścia do pojazdu. Zakup biletu podczas jazdy jest możliwy wyłącznie w urządzeniach pokładowych i wyłącznie do czasu przeprowadzenia kontroli biletowej." - Zarząd Transportu Metropolitalnego, Regulamin przewozu osób i bagażu w komunikacji miejskiej organizowanej przez ZTM, 2026
Czy bilet z biletomatu trzeba kasować?
Nie zakładaj automatycznie, że każdy bilet z biletomatu działa identycznie. Decyduje typ biletu, komunikat na ekranie lub wydruku oraz aktualny regulamin ZTM. Bilet zakupiony w biletomacie pokładowym jest co do zasady aktywowany w momencie transakcji - wydruk lub potwierdzenie zawiera godzinę, od której bilet obowiązuje. Mimo to zawsze zweryfikuj zasady dla konkretnego wariantu w taryfie ZTM, a nie w przewodnikach internetowych.
Jak sprawdzić godzinę ważności biletu?
Na wydrukowanym bilecie lub ekranie po zakupie powinny widnieć cztery informacje: godzina aktywacji, czas ważności (np. „ważny 40 minut od godz. 14:23"), typ taryfy (normalny/ulgowy) oraz numer biletu lub kod weryfikacyjny.
- Godzina aktywacji - drukowana automatycznie w momencie zakupu; od niej liczy się ważność.
- Czas ważności - sprawdź, czy bilet starczy na całą trasę z uwzględnieniem potencjalnych opóźnień tramwaju.
- Taryfa - normalny czy ulgowy; kontroler weryfikuje zgodność z posiadanymi uprawnieniami.
- Numer lub kod biletu - przy biletach elektronicznych może służyć do weryfikacji przez kontrolera.
Kiedy kasowanie nie jest potrzebne?
Bilet pokładowy aktywowany przez biletomat nie wymaga osobnego kasowania w kasowniku - godzina wejścia w życie jest rejestrowana przez urządzenie. Jeśli jednak kupujesz bilet papierowy poza pojazdem (w kiosku, automacie stacjonarnym) lub przez aplikację bez aktywacji online, zasady mogą być inne. Przed każdym przejazdem czytaj komunikat na bilecie lub w aplikacji i konfrontuj z regulaminem ZTM - to jedyne pewne źródło.
Co zrobić, gdy biletomat w tramwaju nie działa?
Jeśli biletomat nie działa, skorzystaj z innej legalnej metody zakupu biletu natychmiast - aplikacja mobilna ZTM, biletomat stacjonarny przed wejściem do tramwaju, kiosk lub punkt sprzedaży. Brak sprawnego biletomatu pokładowego nie zwalnia pasażera z obowiązku posiadania ważnego biletu, co wyraźnie wynika z regulaminu ZTM.
Jak udokumentować awarię biletomatu przed kontrolą?
Dokumentacja nie jest gwarancją uniknięcia opłaty dodatkowej, ale stanowi podstawę do wyjaśnień. Zanotuj lub sfotografuj następujące dane:
- Numer linii tramwajowej - widoczny na wyświetlaczu na czole wagonu lub tablicy wewnątrz pojazdu.
- Numer pojazdu - umieszczony w kilku miejscach wewnątrz tramwaju, zazwyczaj przy drzwiach lub kabinie motorniczego.
- Numer biletomatu - na obudowie urządzenia; kluczowy przy zgłoszeniu reklamacji do ZTM.
- Godzina i przystanek wykrycia awarii - im dokładniej, tym lepiej.
- Zdjęcie komunikatu błędu na ekranie - czarny ekran lub komunikat o błędzie jako dowód okoliczności.
- Potwierdzenie zakupu w aplikacji - jeśli po stwierdzeniu awarii natychmiast kupiłeś bilet w aplikacji, masz dowód działania w dobrej wierze.
„Okoliczności awarii urządzenia pokładowego mogą być rozpatrywane indywidualnie przez przewoźnika, jednak sama awaria nie stanowi automatycznej podstawy do zwolnienia pasażera z opłaty dodatkowej. Pasażer powinien niezwłocznie skorzystać z dostępnego alternatywnego kanału zakupu biletu." - Zarząd Transportu Metropolitalnego, informacje dla pasażerów dotyczące postępowania przy awarii biletomatu, 2026
Numer pojazdu, linia i zdjęcie awarii - co zanotować?
Zebrane informacje przekaż do biura obsługi klienta ZTM lub powołaj się na nie podczas rozmowy z kontrolerem. Pamiętaj: kontroler weryfikuje posiadanie ważnego biletu, nie samą intencję jego zakupu. Najlepsza strategia to zawsze mieć bilet kupiony z wyprzedzeniem.
Biletomat w tramwaju a aplikacja mobilna - co wybrać?
Zarówno biletomat pokładowy, jak i aplikacja mobilna ZTM pozwalają kupić ważny bilet - różnią się jednak wygodą, wymaganiami technicznymi i scenariuszami, w których każde rozwiązanie sprawdza się lepiej. Poniższa tabela skraca decyzję do jednego spojrzenia.
| Kryterium | Biletomat pokładowy | Aplikacja mobilna ZTM |
|---|---|---|
| Dostępność bez smartfona | ✓ Wystarczy karta lub gotówka | ✗ Wymaga smartfona i internetu |
| Zakup przed wejściem do tramwaju | ✗ Tylko w pojeździe | ✓ W dowolnym miejscu, zawczasu |
| Ryzyko awarii urządzenia | ✗ Możliwa awaria biletomatu | ✗ Wymaga zasięgu i naładowanego telefonu |
| Komfort przy zatłoczonym tramwaju | ✗ Dotarcie do automatu trudne | ✓ Kupujesz z miejsca siedzącego |
| Turysta zagraniczny bez PL SIM | ✓ Karta zagraniczna (jeśli NFC) | Zależy od wersji aplikacji i metody płatności |
| Języki interfejsu | PL + EN (zazwyczaj) | Zależy od wersji aplikacji ZTM |
Kiedy biletomat pokładowy jest lepszym wyborem?
Biletomat pokładowy sprawdza się, gdy wchodzisz do tramwaju spontanicznie, bez wcześniej zakupionego biletu, i nie masz przy sobie działającego smartfona lub zasięgu. Dla turystów zagranicznych z europejską kartą Visa lub Mastercard - to często najszybsza i najwygodniejsza opcja przy wejściu przy Dworcu Katowice lub na przystanku przy Spodku.
- Brak wcześniej kupionego biletu - biletomat pokładowy to jedyna opcja w samym pojeździe.
- Karta zagraniczna - działa bezpośrednio w terminalu, bez instalowania aplikacji.
- Jednorazowy przejazd - dla turysty kupującego bilet raz na kilka godzin biletomat nie wymaga rejestracji ani konfiguracji konta.
Kiedy aplikacja mobilna ZTM sprawdza się lepiej?
Aplikacja mobilna daje przewagę przy planowaniu tras i podczas eventów w Strefie Kultury lub NOSPR, kiedy tramwaje są przepełnione - kupujesz bilet, zanim w ogóle wejdziesz do pojazdu. Sprawdź w oficjalnych zasobach ZTM, jakie aplikacje są obecnie rekomendowane, bo oferta może się zmieniać.
- Zakup z wyprzedzeniem - bilet gotowy przed wejściem do tramwaju, bez stresu przy biletomatach.
- Zatłoczone tramwaje - nie musisz przebijać się do urządzenia podczas koncertu w NOSPR czy meczu w Spodku.
- Historia zakupów - łatwa weryfikacja poprzednich biletów i ich ważności.
Jak dojechać tramwajem do Spodka, Strefy Kultury, NOSPR i Nikiszowca?
Katowice mają jeden z gęstszych układów komunikacji tramwajowej w GZM, a najważniejsze atrakcje turystyczne skupione są w stosunkowo zwartym obszarze centrum. Linie i rozkłady wymagają weryfikacji w planerze ZTM w dniu przejazdu - tutaj przedstawiamy kontekst praktyczny, a nie rozkład jazdy, który ulega zmianom.
Spodek, NOSPR i Muzeum Śląskie - trasy z centrum
Spodek, NOSPR i Muzeum Śląskie skupione są w Strefie Kultury przy al. Dobrowolskiego i al. Korfantego - jednym z najłatwiej dostępnych komunikacyjnie rejonów Katowic. Z Dworca Katowice lub Rynku do Strefy Kultury często wystarczy jeden krótki odcinek tramwajem lub około 15-18 minut spaceru. Przy zakupie biletu dobierz czas ważności z kilkuminutowym buforem na ewentualne opóźnienie tramwaju.
- Spodek Katowice - dojazd, parking i wydarzenia - hala przy al. Korfantego; przy dużych imprezach tramwaje do centrum są przepełnione, bilet kup przed wejściem do pojazdu.
- NOSPR - siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia przy ul. Sowińskiego; w dniu koncertu aplikacja lub bilet kupiony przed wejściem to lepsza opcja niż tłoczenie się przy biletomacie.
- Muzeum Śląskie - wejście przy al. Dobrowolskiego; sprawdź aktualną nazwę przystanku w planerze ZTM, bo nazwy przyległych przystanków bywają aktualizowane.
- Rynek Katowice - centralne miejsce orientacyjne dla wszystkich tras; wiele linii tramwajowych i autobusowych ZTM kursuje przez okolicę.
Jak dojechać do Nikiszowca?
Nikiszowiec - historyczne osiedle górnicze z przełomu XIX i XX wieku, wpisane na listę Pomników Historii - leży kilka kilometrów od centrum Katowic i wymaga dłuższego przejazdu tramwajowym lub autobusem ZTM niż dotarcie do Strefy Kultury. Czas przejazdu sprawdź w planerze ZTM w dniu wyjazdu i dobierz bilet z odpowiednim zapasem ważności. Więcej szczegółów o trasach i rozkładach znajdziesz w artykule jak dojechać do Nikiszowca tramwajem i autobusem.
Rodziny z dziećmi planujące Katowice z dziećmi - atrakcje i dojazdy powinny pamiętać o wybraniu biletu przed zajęciem miejsca, a nie po ustaniu przy wózku - to szczególnie ważne przy Nikiszowcu, gdzie tramwaj bywa mniej zatłoczony, ale trasa jest dłuższa.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w biletomacie tramwajowym w Katowicach kupię bilet papierowy?
Zależy to od generacji biletomatu i pojazdu. Nowsze automaty mogą wydawać wydruk papierowy, inne wyświetlają potwierdzenie elektroniczne. Po każdej transakcji sprawdź ekran biletomatu - komunikat o pomyślnym zakupie, godzina ważności i typ biletu to minimum, które powinieneś widzieć przed odejściem od urządzenia. Aktualne zasady dla konkretnego typu biletu znajdziesz w taryfie ZTM.
Czy bilet kupiony w tramwaju trzeba kasować?
Bilet zakupiony w biletomacie pokładowym jest co do zasady aktywowany automatycznie w momencie transakcji - dlatego co do zasady nie wymaga osobnego kasowania w kasowniku. Sprawdź jednak komunikat na wydruku lub ekranie: godzina aktywacji powinna być wyraźnie widoczna. Jeśli kupujesz bilet poza pojazdem, zasady mogą się różnić - zawsze sięgaj do regulaminu ZTM jako jedynego wiarygodnego źródła.
Czy mogę zapłacić kartą w biletomacie w tramwaju?
Płatność kartą zbliżeniową jest typową opcją w nowszych biletomatach pokładowych, ale dostępne metody zależą od konkretnego urządzenia i generacji taboru Tramwajów Śląskich S.A. Przed transakcją sprawdź piktogramy przy terminale - Visa, Mastercard, NFC lub inne oznaczenia. Miej przy sobie alternatywę (aplikację lub bilet kupiony wcześniej) na wypadek, gdyby terminal nie reagował.
Co zrobić, jeśli biletomat w tramwaju nie działa?
Natychmiast skorzystaj z innej legalnej metody zakupu biletu - aplikacji mobilnej ZTM, biletomatu stacjonarnego lub punktu sprzedaży. Zapisz linię, numer pojazdu, numer biletomatu i godzinę awarii, a jeśli możesz - zrób zdjęcie komunikatu błędu. Samo udokumentowanie awarii nie zwalnia automatycznie z obowiązku posiadania ważnego biletu; stanowi jedynie potencjalną podstawę do wyjaśnień w biurze obsługi ZTM.
Jaki bilet kupić na przejazd z centrum Katowic do Nikiszowca?
Nikiszowiec leży w granicach administracyjnych Katowic, więc zazwyczaj wystarczy bilet miejski, ale trasa jest dłuższa niż krótkie przejazdy po centrum - dobierz bilet z odpowiednim czasem ważności lub wybierz bilet czasowy. Przed wyjazdem sprawdź aktualny czas przejazdu w planerze ZTM i dobierz wariant z kilkuminutowym buforem na ewentualne opóźnienia.
Czy turysta może kupić bilet ulgowy?
Tak, ale wyłącznie wtedy, gdy ma prawo do ulgi i odpowiedni dokument przy sobie podczas kontroli. Katalog uprawnień ulgowych i wymagane dokumenty są określone w taryfie ZTM i mogą się zmieniać - zawsze weryfikuj je przed przejazdem w oficjalnych zasobach. Kupno biletu ulgowego bez uprawnienia i bez dokumentu grozi opłatą dodatkową, nawet jeśli to niecelowe działanie.
Czy jeden bilet ZTM wystarczy na tramwaj i autobus w Katowicach?
W systemie ZTM bilety czasowe są co do zasady sieciowe - jeden bilet uprawnia do przejazdów tramwajem i autobusem w czasie jego ważności, bez dodatkowych opłat przy przesiadkach. Zasady integracji zależą jednak od konkretnego rodzaju biletu i aktualnej taryfy. Przy trasach łączących kilka odcinków - np. Dworzec Katowice → Rynek → Nikiszowiec - wybierz bilet z wystarczającym czasem ważności i sprawdź regulamin ZTM przed wyjazdem.
Źródła i literatura
- Zarząd Transportu Metropolitalnego - Oficjalny portal ZTM: taryfa przewozu osób i bagażu, regulamin przewozu, komunikaty pasażerskie (2026).
- Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia - Oficjalny portal GZM: informacje o transporcie metropolitalnym, zakres terytorialny systemu ZTM i zasady przejazdów w obszarze GZM (2026).
- Tramwaje Śląskie S.A. - Oficjalny serwis Tramwajów Śląskich: informacje o taborze tramwajowym, liniach i infrastrukturze w aglomeracji śląskiej (2026).
- Urząd Miasta Katowice - Oficjalny serwis Katowic: lokalizacja atrakcji turystycznych, informacje miejskie i kontekst turystyczny Katowic (2026).
- GUS - Bank Danych Lokalnych: dane terytorialne i statystyczne dotyczące Katowic jako miasta wojewódzkiego i kontekst regionalny województwa śląskiego (2026).
Dziennikarz lokalny związany z Katowicami. Pisze o atrakcjach, komunikacji i codziennych sprawach mieszkańców. Materiały opiera na oficjalnych źródłach, komunikatach instytucji i własnych obserwacjach z terenu.
